دانشگاه شهید بهشتی اقتصاد و الگو سازی 2476-5775 17 1 2026 06 21 Systemic Analysis of Macroeconomic Factors Affecting the Inflation Rate in Iran’s Economy: An Interpretive Structural Modeling Approach تحلیل سیستمی عوامل کلان مؤثر بر نرخ تورم در اقتصاد ایران:رویکرد مدلسازی تشریحی ساختاری 1 33 107295 10.48308/jem.2026.244195.2057 FA عبداله سعیدی گروه اقتصاد، دانشکده علوم اداری و اقتصادی، دانشگاه فردوسی مشهد/ بانک ملت Journal Article 2026 05 04 Inflation is one of the most important challenges facing Iran's economy, and understanding its driving factors is essential for effective economic policymaking. This study employs a structural interpretive modeling (ISM) approach, drawing on library research and prior studies, to analyze the causal relationships among key variables impacting the inflation rate, including oil revenue, tax revenue, government budget deficit, liquidity growth, exchange rate, output gap, loan-to-deposit ratio, and bank interest rate. The main research questions focus on the role of liquidity growth in inflation and the systemic positions of interest rate and inflation rate. The model's results indicate that oil revenue, as an exogenous variable, affects liquidity growth through its impact on government revenues; liquidity growth, in turn, influences the exchange rate, inflation rate, and bank interest rate. Furthermore, the interest rate and inflation rate occupy the same systemic level and maintain a bidirectional relationship. The findings highlight the importance of managing the budget deficit and liquidity growth to achieve price stability and improve the efficiency of the banking system. تورم یکی از مهم‌ترین معضلات اقتصاد ایران است و شناخت عوامل مؤثر بر آن برای سیاست‌گذاری اقتصادی ضروری است. این پژوهش با رویکرد مدل‌سازی تشریحی ساختاری و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای و پیشینه پژوهشی، به بررسی روابط علی میان متغیرهایی مؤثر بر نرخ تورم چون درآمد نفتی، درآمد مالیاتی، کسری بودجه دولت، رشد نقدینگی، نرخ ارز، شکاف تولید، نسبت وام به سپرده و نرخ سود بانکی پرداخته است. پرسش‌های اصلی تحقیق درباره نقش رشد نقدینگی در تورم و جایگاه نرخ سود و تورم در سیستم طراحی شده است. نتایج مدل نشان می‌دهد درآمد نفتی به عنوان متغیر برون‌زا، از طریق درآمدهای دولت بر رشد نقدینگی اثرگذار است؛ رشد نقدینگی نیز از مسیر نرخ ارز، تورم و نرخ سود بانکی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین نرخ سود و نرخ تورم هم‌سطح بوده و ارتباطی دوسویه دارند. یافته‌ها اهمیت مدیریت کسری بودجه و رشد نقدینگی را در ثبات قیمتی و بهبود کارایی نظام بانکی تأیید می‌کند.

دانشگاه شهید بهشتی اقتصاد و الگو سازی 2476-5775 17 1 2026 06 21 The Impact of Government Financing Methods on Macroeconomic Variable (SVAR Approach, iran, 1996–2023) تاثیر شیوه‌های تامین مالی دولت بر متغیرهای کلان اقتصادی (رهیافت SVAR، ایران، 1402-1375) 35 68 107296 10.48308/jem.2026.243973.2054 FA محمد زینالو دانشجوی دکتری دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی تهران ایران 0009-0008-4061-939X امیر خادم علیزاده گروه اقتصاد اسلامی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی محمدجواد نوراحمدی گروه اقتصاد نظری دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی Journal Article 2026 04 18 This study compares government financing methods in Iran over 1996–2023 regarding macroeconomic goals using a Structural Vector Autoregression (SVAR) approach. Variables include four financing methods—oil revenues, taxation, bond issuance, and monetary financing—and four macroeconomic variables—inflation, growth, unemployment, and economic justice. Findings show that monetary financing has no desirable effect on any macroeconomic variable. In contrast, bond issuance positively affects growth, employment, and economic justice and can be the best alternative for covering the budget deficit. A comparison of tax and oil revenues reveals both the disinflationary effect and the unemployment-increasing effect of taxation are stronger and more persistent than those of oil, and unlike oil, taxation reduces economic justice in the short run. The optimal financing mix depends on policy priorities. If inflation control is the priority, taxation is recommended, provided its adverse effects on unemployment are mitigated by allocating a portion of oil revenues and bonds to employment generation. If unemployment reduction is the priority, less weight should be given to taxation and a higher share of oil and bonds should be adopted instead, as oil drives growth and bonds reduce unemployment. Under stagflationary conditions, a balanced mix of three methods is recommended: taxation to curb inflation, bonds to cover the budget deficit and reduce unemployment, and oil to mitigate the negative effects of taxation on economic justice and support growth. Under these conditions, monetary financing remains the last resort due to its inflationary effects and exacerbation of unemployment. پژوهش حاضر درصدد مقایسه شیوه‌های تامین‌مالی دولت ایران در بازه زمانی 1402-1375 از حیث برآورده شدن اهداف کلان اقتصادی به‌روش SVAR است. متغیرها شامل چهار شیوه تامین‌مالی درآمدهای نفتی، مالیات، انتشار اوراق و پولی‌کردن بودجه و چهار متغیر کلان اقتصادی نرخ تورم، رشد، بیکاری و عدالت اقتصادی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد پولی کردن بودجه برهیچ یک از متغیرهای کلان تاثیر مطلوب ندارد. درمقابل، انتشار اوراق تاثیر مثبت بر رشد، اشتغال و عدالت داشته و می‌تواند بهترین جایگزین برای پوشش کسری بودجه باشد. مقایسه درآمدهای مالیاتی و نفتی نشان می‌دهد هم اثر کاهش تورمی و هم اثر افزایش بیکاری مالیات شدیدتر و پایدارتر از نفت است و عدالت را برخلاف نفت در کوتاه‌مدت کاهش می‌دهد. انتخاب ترکیب بهینه شیوه‌های تامین‌مالی به اولویت‌های سیاستی کشور بستگی دارد. اگر اولویت کنترل تورم باشد، استفاده از مالیات پیشنهاد می‌شود، به شرط آنکه اثرات نامطلوب آن بر بیکاری با تخصیص همزمان بخشی از درآمدهای نفتی و اوراق برای اشتغال تعدیل گردد. اگر اولویت کاهش بیکاری باشد، باید وزن کمتری به مالیات داده شود و ترکیب نفت و اوراق با سهم بالاتر جایگزین گردد زیرا نفت محرک رشد و اوراق کاهنده بیکاری است. در شرایط رکود تورمی، ترکیب متوازن سه شیوه توصیه می‌شود. مالیات برای مهار تورم، اوراق برای پوشش کسری بودجه و کاهش بیکاری و نفت برای تعدیل اثرات منفی مالیات بر عدالت و کمک به رشد اقتصادی. در این شرایط، پولی کردن بودجه به دلیل اثرات تورمی و تشدید بیکاری، آخرین گزینه است.

دانشگاه شهید بهشتی اقتصاد و الگو سازی 2476-5775 17 1 2026 06 21 Asymmetric Fiscal Policy Behavior in Response to Oil Revenues: A Regime-Switching and Panel NARDL Approach رفتار نامتقارن سیاست مالی در مقابل درآمدهای نفتی: رویکرد تغییر رژیم و NARDL پنل 69 100 107297 10.48308/jem.2026.242678.2031 FA سید کمال صادقی دانشگاه تبریز 0000-0003-0892-8199 رضا رنج پور دانشگاه تبریز 0000-0002-4724-0285 روزیتا روغنی دانشکده اقتصاد تبریز 0009-0003-5930-9344 Journal Article 2025 11 28 This study investigates the asymmetric behavior of fiscal policies in response to oil revenue shocks among major oil-exporting countries. The analysis covers the period 2003–2022 and focuses on four key economies: Iran, Saudi Arabia, Nigeria, and Kuwait. In the first stage, the Markov Switching model is employed to identify the boom and bust phases of oil revenues in each country. By distinguishing between hidden regimes within the time series, this approach provides an objective basis for detecting structural fluctuations in oil income, thereby establishing a foundation for subsequent econometric analyses. Next, the Nonlinear Autoregressive Distributed Lag (NARDL) model is applied to examine the response of fiscal policy to positive and negative oil shocks in both the short and long run. The results reveal that fiscal reactions depend not only on the direction of the shock (positive or negative) but also on the time horizon. In the long run, governments tend to pursue fiscal discipline and saving strategies during oil booms, whereas in downturns they resort to structural expenditure adjustments. Conversely, short-term responses are often precautionary and experimental, with fiscal authorities basing decisions on the perceived persistence of shocks. Moreover, transitional or “ugly” periods exhibit more complex fiscal dynamics, including consumption smoothing and the use of hedging instruments to mitigate revenue volatility. Overall, the findings underscore the importance of medium-term fiscal frameworks, stronger financial institutions, and the development of forward-looking policy tools to enhance resilience against revenue fluctuations in oil-dependent economies. این پژوهش به بررسی رفتار نامتقارن سیاست‌های مالی در مواجهه با شوک‌های درآمد نفتی در منتخبی از کشورهای صادرکننده نفت می‌پردازد. برای این منظور، از داده‌های سال‌های 2003 تا 2023 و برای چهار کشور ایران، عربستان سعودی، نیجریه و کویت که این کشورها در پیمان اوپک به طور مستمر حضور داشته اند و از صادرکنندگان اصلی نفت بوده اند استفاده شده است. در گام نخست، با بهره‌گیری از مدل مارکوف سوییچینگ، دوره‌های رونق و رکود درآمدهای نفتی برای هر کشور شناسایی شد. این روش با تفکیک رژیم‌های پنهان در سری زمانی، امکان تشخیص عینی نوسانات ساختاری درآمد نفت را فراهم کرده و پایه‌ای برای تحلیل‌های بعدی ایجاد می‌نماید. در ادامه، به کمک مدل NARDL، واکنش سیاست‌های مالی در برابر شوک‌های مثبت و منفی نفتی در کوتاه‌مدت و بلندمدت تحلیل گردید. نتایج نشان می‌دهد که واکنش‌ها نه‌تنها به ماهیت شوک (مثبت یا منفی) بلکه به افق زمانی نیز وابسته‌اند. در بلندمدت، دولت‌ها در دوره‌های رونق نفتی تمایل به انضباط مالی و ذخیره‌سازی دارند، در حالی‌که در دوره‌های رکود به کاهش ساختاری هزینه‌ها روی می‌آورند. در مقابل، واکنش‌های کوتاه‌مدت بیشتر جنبه احتیاطی و آزمایشی داشته و تصمیم‌گیری‌ها بر اساس ارزیابی ماندگاری شوک انجام می‌شود. همچنین، دوره‌های گذار یا "زشت"، رفتارهای پیچیده‌تری از جمله هموارسازی مصرف و استفاده از ابزارهای پوشش ریسک را نشان می‌دهند. یافته‌های پژوهش بر ضرورت طراحی چارچوب‌های میان‌مدت سیاستی، تقویت نهادهای مالی و توسعه ابزارهای پیش‌نگرانه برای مقابله با نوسانات درآمدی در اقتصادهای نفت‌محور تأکید دارد.

دانشگاه شهید بهشتی اقتصاد و الگو سازی 2476-5775 17 1 2026 06 21 Currency Competition in the International Monetary System: A Strategic Analysis of the Dollar, Euro, and Yuan Using Game Theory رقابت ارزی در نظام پولی بین‌الملل: تحلیل راهبردی جنگ دلار، یورو و یوآن در چارچوب نظریه بازی‌ها 101 130 107298 10.48308/jem.2026.243719.2048 FA داود محمودی نیا دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان، ایران 0000-0002-3567-3593 داود فروتن نیا گروه ریاضی دانشگاه ولی‌عصر(عج)، رفسنجان راضیه پورحسینی عباس‌آبادی گروه اقتصاد دانشگاه ولی عصر عج رفسنجان Journal Article 2026 02 24 Currency wars are among the most significant manifestations of economic competition in the international system. Despite the central role of the US dollar in global transactions, the expanding use of the euro and yuan has paved the way for a three-way rivalry. This study examines the strategic interaction among these three currencies using game theory, data on currency shares in global payments, and the SDR index from October 2016 to September 2025. Nash, Stackelberg, and supportive equilibria are derived and compared. The results indicate that the dollar maintains its dominant position, with higher demand and profitability than the euro and yuan. In more complex chain scenarios, the only instance where the dollar's profit declines is when the euro and yuan simultaneously hold leading positions—the sole situation that narrows the gap between the currencies. These findings suggest that merely being a leader in the currency game does not equate to winning; true power lies in scale, global acceptance, liquidity, and supporting financial institutions. From a policy perspective for Iran, the economy is more vulnerable than others to the consequences of currency wars due to international sanctions. Diversifying foreign exchange reserves, expanding the use of local currencies in trade, and establishing bilateral and multilateral monetary agreements with allied countries are practical strategies derived from the model to reduce dollar dependence and enhance the resilience of Iran's economy against external shocks. جنگ‌های ارزی از مهم‌ترین نمودهای رقابت اقتصادی در نظام بین‌الملل هستند. با وجود نقش محوری دلار در معاملات جهانی، گسترش استفاده از یورو و یوآن، زمینه رقابت سه‌گانه را فراهم کرده است. پژوهش حاضر با استفاده از داده‌های سهم ارزها در پرداخت‌های جهانی و شاخص حق برداشت مخصوص طی اکتبر ۲۰۱۶ تا سپتامبر ۲۰۲۵، تعامل راهبردی این سه ارز را در چارچوب نظریه بازی‌ها بررسی کرده است. تعادل‌های نش، اشتاکلبرگ و حمایتی استخراج و مقایسه شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد دلار علی‌رغم تلاش سایر ارزها، همچنان جایگاه برتر خود را حفظ کرده و از تقاضا و سود بالاتری برخوردار است. در سناریوهای زنجیره‌ای، حالتی که سود دلار کاهش می‌یابد زمانی است که یورو و یوآن هم‌زمان در موقعیت پیشرو قرار دارند و این تنها وضعیتی است که شکاف بین ارزها را کاهش می‌دهد. یافته نشان می‌دهد صرف رهبر بودن در بازی ارزی به معنای برنده بودن نیست؛ قدرت واقعی در مقیاس، پذیرش جهانی، نقدشوندگی و نهادهای مالی پشتیبان است. از منظر کاربست برای ایران، اقتصاد کشور به دلیل تحریم‌ها بیش از سایرین در معرض پیامدهای جنگ ارزی است. تنوع‌بخشی به ذخایر ارزی، توسعه استفاده از ارزهای محلی در مبادلات و انعقاد توافقات دوجانبه و چندجانبه پولی با کشورهای همسو، راهکارهای عملیاتی مستخرج از مدل برای کاهش وابستگی به دلار و افزایش تاب‌آوری اقتصاد ایران هستند.

دانشگاه شهید بهشتی اقتصاد و الگو سازی 2476-5775 17 1 2026 06 21 Comparative Analysis of Stock Portfolios Between Classical Methods and Metaheuristic Algorithms; A Case Study of Energy Sector Companies in the Iranian Capital Market. تحلیل مقایسه‌ای سبد سهام بین روش کلاسیکی با الگوریتم‌های فراابتکاری: مطالعۀ موردی شرکت‌های بخش انرژی بازار سرمایۀ ایران 131 168 107299 10.48308/jem.2026.242915.2034 FA عباس جعفری تختی نژاد دانشجوی دکتری اقتصاد مالی، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، اصفهان. ایران محمد واعظ گروه اقتصاد دانشگاه اصفهان(نویسندۀ مسئول) ، اصفهان. ایران 0000-0001-6351-2060 رحمان خوش اخلاق گروه اقتصاد دانشگاه اصفهان، اصفهان. ایران پیمان معلم گروه مهندسی برق دانشگاه اصفهان، اصفهان. ایران Journal Article 2025 12 17 The purpose of this study is to compare the performance of classical and metaheuristic models in optimizing the stock portfolios of energy-sector companies listed on the Tehran Stock Exchange. Within the classical framework, the mean–variance Markowitz model and its extended versions were employed as the analytical baseline, and the results were compared with the three metaheuristic algorithms: Multi-Objective Particle Swarm Optimization (MOPSO), Non-dominated Sorting Genetic Algorithm II (NSGA-II), and the Strength Pareto Evolutionary Algorithm 2 (SPEA2). Data related to 19 energy-sector companies during the period 2019–2024 (1398–1403) were collected and analyzed using the Python environment to construct the efficient frontier, derive optimal asset weights, and compute performance indicators including the Modified Sharpe Ratio and the Omega Ratio.<br>The findings revealed that the MOPSO algorithm outperformed the Markowitz model by generating a more convergent efficient frontier and achieving higher risk-adjusted returns; specifically, the Modified Sharpe Ratio reached 0.84, and the Omega Ratio exceeded one significantly, indicating an asymmetric return distribution and a higher probability of achieving positive returns. In contrast, the NSGA-II algorithm exhibited weaker performance and failed to converge effectively to the efficient frontier, while the SPEA2 algorithm demonstrated intermediate and relatively stable results. بازار سرمایۀ ایران، به‌ویژه در بخش انرژی، به دلیل نوسانات شدید، نااطمینانی‌های ساختاری و نامتقارن‌بودن توزیع بازده‌ها، نیازمند رویکردهای پیشرفته برای مدیریت ریسک و تشکیل سبد بهینه است. محدودیت‌های مدل‌های کلاسیک در چنین شرایطی، ضرورت بهره‌گیری از الگوریتم‌های فراابتکاری را که قادر به واکاوی روابط پیچیده و چندمعیاره هستند، برجسته می‌سازد.<br>هدف این پژوهش، مقایسۀ عملکرد الگوهای کلاسیک و فراابتکاری در بهینه‌سازی سبد سهام شرکت‌های فعال در بخش انرژی بازار سرمایۀ ایران است. در چارچوب الگو کلاسیک، رویکرد میانگین–واریانس مارکویتز و نسخه‌های توسعه‌یافتۀ آن مبنای تحلیل قرار گرفت و نتایج حاصل با سه الگوریتم فراابتکاری شامل بهینه‌سازی ازدحام ذرات چندهدفه (MOPSO)، الگوریتم ژنتیک مرتب‌سازی نامغلوب نسخه دوم (NSGA-II) و الگوریتم تکاملی پارتو مبتنی بر قدرت (SPEA2) مورد مقایسه قرار گرفت. داده‌های مربوط به ۱۹ شرکت فعال در بخش انرژی بورس اوراق بهادار تهران طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ گردآوری شد و با بهره‌گیری از محیط پایتون، مرز کارا، اوزان بهینۀ دارایی‌ها و شاخص‌های ارزیابی از جمله شارپ تعدیل‌شده و امگا محاسبه شد.

دانشگاه شهید بهشتی اقتصاد و الگو سازی 2476-5775 17 1 2026 06 21 Investigating the Oil and Gas Chain in the United States Using the Average Propagation Length Index and Implications for Iran بررسی زنجیره نفت و گاز در آمریکا با شاخص میانگین طول انتشار و دلالت‌های آن برای ایران 169 200 107300 10.48308/jem.2026.244626.2061 FA محمد امامقلی گروه اقتصاد، دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران زریر نگین‌تاجی گروه اقتصاد، دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران فاضل مریدی فریمانی گروه اقتصاد، دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2026 06 01 This study aims to explain the structural position of oil and gas extraction activities within the national production network of the United States and how it has transformed following the development of shale oil. To this end, the 71-sector input-output tables of the US economy for the period 2000 to 2023 were first internalized and then converted to constant 2016 prices using the double deflation method. Subsequently, the Average Propagation Length (APL) index was calculated for the oil and gas extraction sector in both backward and forward directions. The results indicate an upward trend in the values of the normalized indices. Specifically, following the boom in shale oil during the mid-2000s, the length of the chains and the depth of inter-sectoral linkages have increased significantly. Numerical evidence demonstrates that the oil and gas extraction sector has simultaneously emerged as an entity with extensive intermediate demand for upstream inputs and a key supplier of feedstock for downstream industries, causing its shocks to propagate rapidly throughout the entire economy. Overall, the findings suggest that the shale revolution was not merely a quantitative leap but resulted in the deepening of production chains. Through a comparative approach, this pattern provides clear policy implications for Iran's transition from raw material exports towards the development of its oil and gas value chain. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه ساختاری فعالیت استخراج نفت و گاز در شبکه تولید ملی ایالات متحده و نحوه دگرگونی آن در پی توسعه نفت شیل انجام شده است. بدین منظور، جداول داده‌ستانده ۷۱ بخشی اقتصاد آمریکا برای دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ ابتدا داخلی‌سازی و سپس به قیمت ثابت سال ۲۰۱۶ به روش تعدیل مضاعف تبدیل شده و بر پایه آن شاخص میانگین طول انتشار در هر دو جهت پیشین و پسین برای بخش استخراج نفت و گاز محاسبه شده است. نتایج حاکی از آن است که مقادیر شاخص‌های نرمال‌شده روندی افزایشی داشته و به‌ویژه پس از اوج‌گیری نفت شیل در میانه دهه ۲۰۰۰، طول زنجیره‌ها و عمق پیوندهای بین‌بخشی به‌طور معناداری افزایش یافته است. شواهد عددی بیانگر آن است که بخش استخراج نفت و گاز هم‌زمان از جایگاه بنگاهی با تقاضای واسطه‌ای گسترده برای نهاده‌های بالادستی و عرضه‌کننده کلیدی خوراک برای صنایع پایین‌دستی برخوردار شده و شوک‌های آن به‌سرعت در کل اقتصاد انتشار می‌یابد. به‌طور کلی، یافته‌ها نشان می‌دهد انقلاب شیل صرفاً جهش کمی نبوده، بلکه به تعمیق زنجیره‌های تولید انجامیده است؛ الگویی که با رویکرد تطبیقی، دلالت‌های سیاستی روشنی برای گذار از خام‌فروشی به سوی توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز در ایران ارائه می‌دهد.